ARTIKKEL
Kristoffer Foldøy
Ostringen, november 1994
Dyrebar skatt på veg attende (I)

Materiell velstand og svært så oppdatert puls i kvardagen til trass: Det moderne mennesket har teke til å leita etter rotfestet sitt for ikkje å koma ut av likevekt. Interessa for slektsgransking, folkemusikk, lokalhistorie og liknande viser dette. Og det er på høg tid: mykje av for tida er i ferd med å gå tapt for oss.
Kyrkjene burde vera ein stad utanfor tida. I det ligg ikkje at dei skal stengja ute samtida. Tvert om. I møtet med fortida burde samtidsmennesket der kunna sansa det evige på fleire plan. Desverre har ivrige «modernistar» frå tid til annan herja i dei bygga òg, slik at fortida er blitt borte. Særleg ille var det i siste halvdel av førre hundreår. Vegen attende, som vi prøver å finna bak overmaling og ombygging, er ikkje alltid like enkel å spora opp. Dette skal handla om eit sentralt objekt som er på veg tilbake.

BYRJINGA
Ein gong på 1300-talet vart det sett inn eit stort bilete i Hamre kyrkje. I dag kallar vi slike bilete for antemensaler. Det tyder «bilete framom alteret». For det var der dei stod, som ein skjerm inntil framsida av alteret. Dei var omlag like vanlege som altertavlene i dag – det var mellomalderen sine altertavler.
I kyrkja si første tid nytta ein berre eit enkelt bord til alter. Seinare vart det meir forseggjort, med duk og lys og etterkvart symbol på framsida. Presten stod bak alteret, slik at han heile tida stod med andletet vendt mot kyrkjelyden.
Det første biletet vi høyrer om som blir sett opp framom alteret, kjem i Italia i 734. Skikken må ha blitt vanleg etterkvart. I 1127 har Sigurd Jorsalfare med seg eit slikt bilete heim frå Konstantinopel. Kanskje har dette arbeidet gjeve inspirasjon til den store norske produksjonen i århundra etter.

HISTORIA
Frå omlag 1350 til 1906 stod bilettavla framom alteret i Hamre kyrkje. Då vart det «oppdaga» av B. E. Bendixen, som reiste rundt og skreiv om kyrkjene i området. Han skriv som om han har gjort ei arkeologisk oppdaging: – På sin opprinnelige plass, på alterets forside, men skjult av det side, like til gulvet rekkende alterklede, stod festet et antemensale av tre. Den nuværende kirke er sikkert oppført på den gamle plass, og man har da latt det katolske stenalter med sitt smykke bli stående. Tavlen er sterkt medtatt, og inne i kledet lå stykker av den fine gips, hvormed det var overtrukket. (Kirker i Søndre Bergenhus 1904).
Straks etter kjem det ein søknad frå Bergen Museum om å få overta biletet. Kyrkjetilsynet i Hamre går einstemmig inn for det ... «for at det på forsiden av alteret i Hammer kirke anbragte antemensale skal sikres mod ødeleggelse...».
Nokon kopi kom det aldri til kyrkja. I kyrkjetilsynet si møtebok for 1907 står det at dei ventar på skisser og kostnadsoverslag. Så er ikkje saka bokførd seinare. Men i «Gula Tidend» kunne ein 29. august 1919 lesa: – Antemensalet som hang i Hamre kyrkje var det siste som fanst på sin rette stad her i landet. Me vart då samde om at museet burde vera med å kosta ein kopi. Det gale i dette var ikkje berre biletet i seg sjølv, men det stod som ein arv frå fortida, ein serleg norsk kyrkjesed. Rasmus Meyer ville vera med å kosta kopien. Urdi, 7. august, Olav Rusti.
Av ein eller annan grunn vart det heller ikkje gjort noko meir etter dette utspelet. Neste gong antemensalet vert nemnt er i samband med restaureringsarbeidet i kyrkja 1948–1950. Arkitekt Konow Lund såg helst at ein kopi kom til kyrkja: – Antemensalet på Bergen Museum er så ødelagt at det vanskelig lar seg rekonstruere. Men man kan selvsagt be Seter om et forslag. Det vil jeg hermed anbefale.
Slik vart det heller ikkje. Antageleg ville arbeidet verta for omfattande. I staden sette dei opp eit enkelt finert trealter over steinalteret, som står slik framleis.

REKONSTRUKSJONEN
No ser det likevel ut til at vi får vera med og skriva eit nytt og siste kapittel til denne historia. Under bispevisitasen sist vinter vart dåverande biskop Per Lønning gjort merksam på tilhøvet med det gamle steinalteret og antemensalet som hadde stått der. Han meinte det ville vera ei betre løysing for alter-området om ein fekk fram det gamle alteret og sett ein kopi av antemensalet framom.
Sidan har det vorte arbeidd med dette. Hamre sokneråd er no prosjektansvarlege. Riksantikvaren har sagt ja til prosjektet, så sant kopien vert utført på ein måte som er tilfredsstillande. Og det arbeidet er i desse dagar i ferd med å ta form. Eit stort arbeid er alt lagt ned i å finna tilbake til korleis det gamle biletet såg ut. Ein må vera særs kjend med mellomalderen sitt biletspråk for å kunna gjenskapa motiva som er så øydelagde på originalen.
Solrunn Nes, som har teke dette på seg, har sett seg grundig inn i det bevarte materialet vi har av antemensaler frå denne perioden. Mange av motiva går att frå tavle til tavle. Ved å samanlikna det bevarte på Hamre-antemensalet med motivkrinsen som høyrer tavlene til, veks det no fram eit bilete som i seg sjølv er eit kunstverk, og som historisk dokument er ein skatt.
Førebels er arbeidet på skisseplanet. Det er eit svært arbeid. I midten er det eit hovudfelt med Maria og barnet. På kvar side er det fire felt, altså tilsaman åtte, som viser hendingar frå Jesu barndom. Tilsaman vert arbeidet ein heil bilet-Bibel, i gotisk stil med gull og klåre fargar. Om innhaldet i dei enkelte motiva og måten Solrunn Nes arbeider på, skal eg koma tilbake til i ein seinare artikkel.Dyrebar skatt på veg attende (II)
Kristoffer Foldøy
Ostringen, desember 1994